Kriza e Shekullit III (235–284) – një rrëfim i shkurtër.
Kriza e shekullit të tretë nuk ishte thjesht një seri datash dhe emrash perandorësh. Ajo ishte një periudhë ankthi kolektiv për botën romake. Brenda afro pesë dekadash, Perandoria kaloi nga stabiliteti relativ i shekullit II në një gjendje pasigurie të vazhdueshme, ku pushteti ndryshonte me shpejtësi, kufijtë lëkundeshin dhe ekonomia dobësohej.
Gjithçka nisi në vitin 235, me vrasjen e perandorit Aleksandër Sever. Prej atij momenti, ushtria u bë faktori vendimtar për ngjitjen në fron. Perandorët shpesh shpalleshin nga legjionet dhe rrëzoheshin po prej tyre. Në shumë raste, sundimi i tyre zgjaste vetëm pak muaj. Kjo krijoi një klimë mosbesimi, ku besnikëria ndaj shtetit zëvendësohej nga lojaliteti ndaj komandantit më të fortë të momentit.
Ndërkohë, presioni nga jashtë shtohej. Në veri, gotët dhe fise të tjera kalonin Danubin; në perëndim, kufijtë e Renit ishin vazhdimisht nën kërcënim; në lindje, Perandoria Sasanide i shkaktoi Romës humbje të rënda, madje arriti të kapte rob vetë perandorin Valerian në vitin 260. Kjo ishte një goditje simbolike e paprecedentë për prestigjin romak.
Kriza nuk ishte vetëm ushtarake. Ajo ishte edhe ekonomike. Për të financuar ushtrinë, shteti uli përmbajtjen e argjendit në monedhë, duke shkaktuar inflacion të fortë. Çmimet u rritën, tregtia u destabilizua dhe provincat filluan të ndiheshin të braktisura nga qendra. Në disa rajone, u krijuan struktura të ndara politike: Perandoria Galike në perëndim dhe mbretëria e Palmirës në lindje. Roma, për disa vite, pushoi së qeni realisht një njësi e vetme.
Megjithatë, kriza nuk përfundoi me shpërbërje.
Nga provincat danubiane, veçanërisht nga Illyricum-i, dolën komandantë energjikë dhe me disiplinë të fortë ushtarake. Claudius II ndali avancimin gotik; Aureliani ribashkoi territorin në vitin 274; Probi stabilizoi kufijtë; ndërsa Diokleciani, duke nisur nga viti 284, ndërmori reforma të thella administrative dhe ushtarake, duke krijuar sistemin e tetrarkisë.
Kështu, Kriza e shekullit III nuk ishte fundi i Romës, por një pikë kthese.
Ajo tregoi se Perandoria ishte e brishtë kur mungonte kohezioni i brendshëm, por gjithashtu se kishte aftësi të ristrukturohej. Roma doli nga kjo periudhë ndryshe nga sa kishte hyrë: më e militarizuar, më e centralizuar dhe më e transformuar në natyrën e saj politike.
Në thelb, kriza ishte një provë ekzistence. Dhe përgjigjja ndaj saj nuk erdhi nga retorika, por nga riorganizimi i pushtetit dhe disiplinës shtetërore. Këtë shpëtim dhe organizim e kryen perandorët dhe ushtarakët ilirë që shërbenin për Romën. Në historinë e Romës ky moment konsiderohet si nga më të rëndësishmit. Shqiptarët, si pasardhës të vetëm të ilirëve, vlen ta përmendin këtë kontribut të aftësisë së stërgjyshërve të tyre nga Iliriku…