Kjo temë lidhet me historinë e gjuhëve të Lindjes së Mesme dhe të Ballkanit në lashtësi dhe shpesh krijon shumë debate. Për ta kuptuar më mirë, duhet të shohim disa fakte historike dhe gjuhësore që njihen nga studiuesit.
1. Çfarë gjuhe fliste Jezusi?
Shumica e historianëve dhe studiuesve të Biblës pajtohen se Jezu Krishti fliste kryesisht aramaisht. Aramaishtja ishte një gjuhë semite, e afërt me hebraishten dhe arabishten, dhe përdorej gjerësisht në Lindjen e Mesme rreth shekullit të parë. Në atë kohë:
-
Aramaishtja ishte gjuha e përditshme e popullsisë në Jude dhe Galile.
-
Hebraishtja përdorej më shumë në tekstet fetare dhe në sinagoga.
-
Greqishtja ishte gjuhë e administratës dhe tregtisë në shumë zona të Perandorisë Romake.
Edhe në Ungjij janë ruajtur disa fjalë që Jezusi i ka thënë në aramaisht, si për shembull:
-
“Talitha kum” – që përkthehet “Vajzë e vogël, ngrihu!”
-
“Eloi, Eloi, lama sabachthani” – “Zoti im, Zoti im, pse më ke braktisur?”
Pra, formula që përmendet shpesh në diskutime “Talitha kum” është një shprehje aramaike dhe është dokumentuar në tekstet e hershme biblike.
2. A kishte lidhje aramaishtja me ilirishten?
Sipas njohurive shkencore aktuale, aramaishtja dhe ilirishtja nuk janë gjuhë të së njëjtës familje.
-
Aramaishtja i përket familjes së gjuhëve semite (si hebraishtja, arabishtja).
-
Ilirishtja konsiderohet pjesë e familjes indo-evropiane, e njëjta familje ku bëjnë pjesë shqipja, greqishtja, latinishtja dhe shumë gjuhë evropiane.
Kjo do të thotë se këto dy gjuhë kanë origjinë të ndryshme dhe nuk kanë lidhje direkte gjuhësore.
3. A ishte Jezusi ilir nga Galileja?
Historikisht, Jezu Krishti ishte hebre nga Galileja, një rajon në veri të Izraelit të sotëm. Ai i përkiste popullsisë hebraike të asaj kohe dhe traditës fetare hebraike. Nuk ka prova historike ose arkeologjike që tregojnë se Jezusi ishte me origjinë ilire.
Teoria që lidh Jezusin me ilirët apo shqiptarët shfaqet herë pas here në disa interpretime alternative historike, por nuk mbështetet nga shumica e studiuesve të historisë dhe gjuhësisë.
4. Pse lindin këto teori?
Shpesh këto ide lindin sepse:
-
shumë gjuhë të lashta kanë tinguj që mund të duken të ngjashëm
-
disa fjalë mund të interpretohen në mënyra të ndryshme
-
ka dëshirë për të lidhur historinë e popujve të ndryshëm me figura të mëdha historike
Por në studimet akademike, për të provuar një lidhje gjuhësore ose etnike duhen dëshmi të forta historike, tekstuale dhe arkeologjike.
Përfundim
-
Jezusi fliste kryesisht aramaisht, një gjuhë semite e Lindjes së Mesme.
-
Aramaishtja dhe ilirishtja nuk kanë lidhje gjuhësore direkte.
-
Nuk ka prova historike që Jezusi të ketë qenë ilir apo me origjinë ilire.
-
Shprehja biblike “Talitha kum” është një formulë aramaike që do të thotë: “Vajzë e vogël, ngrihu!”.